Ogólnopolska giełda jachtów, łodzi i czarterów

Lata 1454 – 1466 wojna o rzekę… i dostęp do morza cz.II

Lata 1454 – 1466 wojna o rzekę… i dostęp do morza cz.II

1 Lip, 2016

Wojna trzynastoletnia, poza znaczącym udziałem w niej najemników, odróżniała się od innych dotychczasowych konfliktów zbrojnych z udziałem Polski, także ogromną rolą śródlądowych jak i morskich dróg wodnych, jako kluczowych szlaków komunikacyjnych, którymi przewożono zaopatrzenie dla obu walczących stron. W roku 1455 rajcy Gdańska zwrócili się do Kazimierza Jagiellończyka z prośbą o zgodę królewską na wystawienie floty kaperskiej(*3). Taki system tworzenia flot wojennych był powszechnie stosowany w ówczesnej Europie, nie było jeszcze typowych flot wojennych, nie było też standardowych okrętów bojowych. W tej roli, występowały zaadaptowane jednostki handlowe a kaperstwo w okresach konfliktów było w tych czasach powszechnym źródłem dochodu kupieckiego. O ile na lądzie „strona polska” radziła sobie różnie, o tyle na wodach, kaprowie związkowi od samego początku byli górą. Kaprów rekrutowano spośród gdańskich, elbląskich i braniewskich marynarzy, dowódcami byli szyprowie z doświadczeniem morskim, często awanturnicy, skuszeni łatwym zarobkiem. Kapitały na organizację floty kaperskiej wykładali gdańscy kupcy spodziewający się szybkich zysków z podziału łupów. Intratność tego „pirackiego” przedsięwzięcia sprawiła, że związkowa flota kaperska szybko osiągnęła spore rozmiary. Uzbrojone statki handlowe, walczyły co prawda na własny koszt i ryzyko, ale „mocodawca” zapewniał kaprom ochronę prawną oraz prawo do zachowania większości zdobytych łupów. W 1456 roku Gdańsk zorganizował do blokady wybrzeży krzyżackich ponad 30 jednostek różnego rodzaju, z około 800 zbrojnymi (Schzffskinder), na pokładach (podstawowym statkiem kaperskim była koga, prawdziwy „wół roboczy” tego czasu). Po roku 1462, w okresie przejęcia inicjatywy w wojnie przez stronę związkową, łączna liczba statków kaperskich doszła do stanu 53 jednostek. Kaprowie nie ograniczali się tylko do działań defensywnych. Potrafili też napadać na odległe wybrzeża niemieckie, czy duńskie. W kwietniu 1456 roku gdańskie statki kaperskie zablokowały Cieśninę Bałgijską (*4) utrudniając Krzyżakom zaopatrzenie. W roku 1458 przez kilka miesięcy skutecznie dezorganizowali krzyżackie linie zaopatrzeniowe na Morzu Bałtyckim, paraliżując ruch w portach miast wendyjskich(*5) oraz wysadzając desanty wojskowe na wybrzeża duńskie i inflanckie. Ostatecznie doprowadzili do paraliżu bałtyckich linii komunikacyjnych Zakonu. Pomoc dla Krzyżaków drogą morską przestała płynąć.

 

Wisła którą płynęło z Królestwa Polskiego do portu w Gdańsku zboże i drewno – podstawowe towary handlowe dostarczające środków finansowych do prowadzenia wojny – stała się teatrem zaciętych walk z udziałem flot obu walczących ze sobą stron. Dlatego ani król Kazimierz Jagiellończyk ani wielki mistrz Ludwik von Erlichshausen nie mogli sobie pozwolić na utratę kontroli nad tym akwenem. Chociaż główne działania tej wojny toczyły się na lądzie, przywołując potyczki i działania na Wiśle poświęcam im wyjątkowo dużo miejsca ze względu na charakter tego opracowania, ale też głownie z tego powodu że była to wojna w której wszak podstawowym celem strategicznym było opanowanie głównego szlaku handlowego, czyli Wisły. I co ważniejsze, zdobycie przez Polskę dostępu do morza.

 

W maju 1454 r. Krzyżacy, zagarniają tratwy księcia mazowieckiego Bolesława pod Mątwami powyżej Tczewa. Mazowsze było księstwem lennym Rzeczypospolitej, które prowadziło własną politykę zagraniczną, często przychylną Zakonowi, i niepotrzebne prowokowanie Mazowszan do wojny było błędem Krzyżaków. Tak zaczęła się wojna trzynastoletnia na Wiśle.

 

Rankiem 10 lipca 1455 r. krzyżacka załoga Gniewu, podszedłszy znienacka, zdobywa miasto Świecie n/W i jego port, mordując i biorąc do niewoli wielu mieszkańców i rycerzy Związku Pruskiego, a następnie wraca do Gniewu.

 

  • W początkach maja 1457 r. z Torunia do Gdańska przeprowadzony zostaje pod eskortą konwój 150 statków ze zbożem.

 

30 lipca 1457 r. rozpoczyna się próba oblężenia i blokady Gniewu. Od strony Wisły i Wierzycy blokadę prowadzą związkowe uzbrojone łodzie z  Gdańska.

 

  • 24 kwietnia 1458 r. uzbrojone łodzie krzyżackiej załogi Gniewa na wysokości Walichnowów zdobywają konwój 13 statków załadowanych zbożem i żywnością dla Gdańska. Znajdującym się na Nogacie uzbrojonym elbląskim statkom rzecznym udaje się odbić 8 z tych statków.

 

14 października 1458 r. w Prabutach zostaje podpisany rozejm polsko-krzyżacki na okres 9 miesięcy. Na morzu przewiduje on również zawieszenie działań kaperskich obydwu stron. Zakon na morzu nie dysponuje wprawdzie własnymi kaprami, ale próbuje wykorzystać czas rozejmu na zorganizowanie własnych sił morskich. W trakcie trwania rozejmu znacznie ożywia się żegluga na Wiśle i Pregole. Nieszawa, mimo protestów Torunia, staje się ponownie konkurencyjnym dla Torunia ośrodkiem handlowym.

 

  • Kwiecień 1459 r. – krzyżackie załogi Gniewa i Nowego n/W mimo rozejmu zatrzymują 6 statków oraz tratwy z żywnością i solą. Rada gdańska składa protest u wielkiego mistrza i zwraca się do Torunia o wstrzymanie wysyłki transportów i ostrzega o niebezpieczeństwie Bydgoszcz i Nieszawę.
  • 12 maja 1459 r. kupcy z 12 statków płynących z Tczewa do Torunia wykupują od dowódcy krzyżackiego Raweneka glejty za sprzedaż części towarów w Gniewie i Nowem. Za ich przykładem idą inni kupcy.
  • Na Wiśle burgrabia(*6) na zamku świeckim, rotmistrz związkowy Andrzej Puszkarz, zaczął zatrzymywać statki toruńskie i za opłatą wydawać glejty pod pretekstem ściągnięcia zaległych 3 000 zł węgierskich należnych Czerwonce (dowódca zaciężnych Związku Pruskiego w Malborku) na mocy układu malborskiego. Wszystko to wstrzymało żeglugę na Wiśle w okresie letnim.

 

W październiku 1459 r. dla ochrony żeglugi na Wiśle zreorganizowano system konwojowy, którym kierował tzw. wydział kupców. Wydział ustalił opłatę za konwojowanie. Kupcy wnosili na ten cel specjalną opłatę zwaną „leitdegeldt”, w wysokości około jednej grzywny pruskiej od łasztu towaru. Tak sformowane konwoje były obsadzone uzbrojonymi knechtami, którym jako ochrona dodatkowo towarzyszyły uzbrojone szybkie jednostki, głównie szniki, mogące dać odpór ewentualnym atakom jednostek krzyżackich. Był to zatem system skuteczny ale podrażający znacznie koszty transportu.

 

Krzyżaccy dowódcy stosowali dwie zasadnicze metody walki z konwojami: atakowali je przy użyciu własnych łodzi z wykorzystaniem elementu zaskoczenia, albo też starali się zablokować szlak żeglugowy. W tym drugim celu budowali w okolicy zamków strzegących wiślanych przepraw (w Świeciu, Nowym, Gniewie czy Tczewie), na wyspach rzecznych albo na brzegu wysunięte w stronę lustra wody basteje – półokrągłe budowle z ziemi, drewna i kamieni, służące do prowadzenia ognia flankowego z hakownic lub kusz wzdłuż koryta rzeki.

Roman Zamyślewski


 

(*1).    Friedrich August Vossberg – Geschichte der Preussischen Munzen und Siegel von Fruhester. Zeit bis zum Ende der Herrschaft der Deutschen Ordens – Berlin 1843 rok.  Podstawą była grzywna pruska równa 180 gramom srebra. Grzywna pruska dzieliła się na: 4 wiardunki, 24 skojce, 45 półskojcy, 60 szelągów, 180 kwartników lub 720 denarów. Za jedną grzywnę pruską można było kupić np. krowę. Sporadycznie bito również złote dukaty. Dukaty te miały prawdopodobnie 23,5 karata złota i średnicę 22 mm, 3,5 grama wagi i wartość 30 skojców.   

 

(*2).    Prawo składu – obowiązek – stawiany kupcom przejeżdżającym przez miasto – zatrzymania się w nim na pewien okres i wystawienia na sprzedaż przewożonych towarów. Stosowane było od XIII w. do XVIII w. Rodzaje: bezwzględne prawo składu – obowiązek sprzedania wszystkich towarów bez ograniczenia czasu. Oraz względne prawo składu – obowiązek wystawienia towarów i ich sprzedaży przez pewien określony czas (np. na 14 dni). Po jego upływie i opłaceniu ustalonych ceł, towar można było transportować dalej. Krzyżacy wprowadzili w Toruniu krajowe (względne) prawo składu, co miało miejsce w 1365  lub, według innych badaczy, w 1382 roku, przy czym źródła potwierdzają je w 1403 roku .

 

(*3).    Flota kaperska, czyli najęte statki handlowe, które (za zgodą władcy, na podstawie listów kaperskich) upoważnione były do napadania na jednostki przeciwnika i rabowania towarów. Początkowo listy kaperskie wystawiane były w imieniu Rady Miejskiej Gdańska, w kolejnych latach sygnował je król polski Kazimierz Jagiellończyk. Kaprowie zdobytym łupem dzielili się z władcą. Taki sposób prowadzenia wojny był niczym innym, jak legalizacją pirackich sposobów walki, po stronie poszczególnych miast czy też monarchy, który nie dysponował i którego najczęściej nie było stać na utrzymanie własnej regularnej floty wojennej. Ostatecznie idea kaperstwa została zakazana dopiero na mocy traktatów zawartych w Paryżu w 1856 roku.

 

(*4).    Jeszcze w średniowieczu Mierzeja Wiślana była łańcuchem wysp rozdzielonych cieśninami (zwanych głębiami, niem. Tief), które z czasem były zasypywane przez osady morskie. Przykładem jest istniejąca do końca XIV w. 7 km na północ od obecnej cieśniny Głębia Lochstedt (Zatoka Rybacka), czy na południe od obecnej Głębia Bałgijska nazywana tak od położonej na przeciwnym brzegu Zalewu Wiślanego Bałgi. Cieśnina Bałgijska istniała według zapisków kronikarskich od 1376 r., z czasem została zapiaszczona, ponownie  rozerwana i pogłębiona sztormem w 1479 r., w końcu od 1510 r. ponownie dostosowana do żeglugi większych statków.

 

(*5).   Dla lepszego administrowania związkiem miast hanzeatyckich podzielono miasta członkowskie na cztery grupy, wg kryterium geograficznego: nadreńską, saską, wendyjską oraz prusko-inflancką. Stolicą grupy wedyjskiej była Lubeka, a członkami min. Hamburg, Szczecin, Visby i Sztokholm.

 

(*6).    Burgrabia– urząd grodzki I Rzeczypospolitej – zastępca starosty grodowego. Jako zarządca zamku burgrabia czuwał nad powierzonym sobie zamkiem, dbając o bezpieczeństwo miasta. Przeprowadzał min. egzekucję sądową, aresztował zakłócających sesje sądowe, chwytał przestępców. Do jego kompetencji należało również pilnowanie bezpieczeństwa na drogach.

Zostaw odpowiedź

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *

Directory powered by Business Directory Plugin