Ogólnopolska giełda jachtów, łodzi i czarterów

Nawigacja klasyczna. Wiedza niesłusznie zapomniana. Część 3

Nawigacja klasyczna. Wiedza niesłusznie zapomniana. Część 3

3 sty, 2012

Dewiacja magnetyczna czyli kąt zawarty miedzy kierunkiem północy magnetycznej, a kierunkiem północy kompasowej. Powstaje w wyniku oddziaływania na kompas namagnesowanych elementów konstrukcyjnych i wyposażenia jachtu.

Jak należy rozumieć tą definicję i jakie ma ona znaczenie dla nawigacji? Otóż powszechnie uważa się, że kompas wskazuje północ. Nie jest to jednak do końca prawda. Igła kompasu układa się bowiem wzdłuż linii ziemskiego pola magnetycznego a one przebiegają od bieguna do bieguna ale magnetycznego a nie geograficznego. Linie te tworzą południki magnetyczne. Zgodnie z tym twierdzeniem kompas powinien wskazywać północ, ale magnetyczną (pisaliśmy o tym w poprzednim numerze). Czy tak jest jednak w rzeczywistości? Czy na kompas oddziałuje jedynie magnetyzm Ziemi? Niestety nie. Byłoby tak gdyby kompas umieścić z dala od jakichkolwiek przedmiotów metalowych. Dlaczego? Ponieważ tego rodzaju przedmioty w różnym stopniu ulegają namagnesowaniu czyli w pewnym sensie same stają się magnesami a co za tym idzie zakłócają wskazania kompasu. Możemy to zaobserwować gdy zbliżymy do niego duży metalowy przedmiot i zaczniemy nim poruszać. Zauważymy, ze igłą kompasu przesunie się w kierunku tego przedmiotu. Podobne anomalie powodują wszystkie inne przedmioty metalowe znajdujące się na jachcie, elementy konstrukcyjne jednostki, każde włączone urządzenie elektryczne a nawet ubiór sternika (np. klamry od paska, zapięcia szelek asekuracyjnych itp.).
Oczywiście wielkość tych zakłóceń zależna jest od intensywności pola magnetycznego w/w elementów. Ta natomiast od odległości od kompasu i właściwości magnetycznych samego metalu. Są bowiem metale, które mają silne cechy magnetyczne i takie jak np. mosiądz, które właściwości te mają znikome. Jaki ma to wpływ na naszą żeglugę? Otóż kompas pod wpływem oddziaływania wspomnianych elementów zamiast wskazywać północ magnetyczną (Nm) wskazuje swoją północ tzw. północ kompasową (Nk) (rys. 1)
Te kilka stopni różnicy pomiędzy oboma kierunkami to właśnie dewiacja. Wyrażamy ją w stopniach i oznaczamy mała literą delta δ. Wartość dewiacji dla każdego statku jest inna bo inna jest jego konstrukcja, wyposażenie itp. Co więcej dewiacja zmienia się zależnie od układu jachtu wobec linii pola magnetycznego Ziemi. Żeby było jeszcze trudniej dewiacja zmienia się też wraz z przechyłem jachtu. Skąd zatem mamy wiedzieć ile stopni przy danym układzie wobec południków magnetycznych i przechyle wynosi dewiacja? Otóż wartość tą określa dewiator, który dokonując odpowiednich pomiarów tworzy tzw. tabelę dewiacji (rys. 2). Tabela taka zostaje wykonana indywidualnie dla konkretnej jednostki (czasami zamiast tabeli możemy spotkać wykres dewiacji rys. 3). Dewiator podaje w nich wartość odchyleń igły kompasu przy poszczególnych układach jednostki względem układu północ – południe magnetyczne czyli wobec południka magnetycznego.(dla jednostek turystycznych dewiacji przechyłowej nie uwzględnia się). Innymi słowy podaje o ile w danym układzie jachtu kompas przekłamuje czyli o ile należy skorygować jego wskazania aby dowiedzieć się gdzie jest naprawdę północ magnetyczna.. Odchylenie to może powiększać lub pomniejszać odległość kątową po między północą magnetyczną (tym samym północą geograficzną) a północą kompasową. Tak więc dewiacja może być wartością dodatnią lub ujemną.
Z dewiacją jest jeszcze jedne problem. A mianowicie taki, że ulega ona ciągłym zmianom (podobnie jak w wypadku deklinacji o której pisaliśmy w poprzednim numerze). Dzieje się tak np. gdy jacht długo stoi w jednym układzie wobec południka magnetycznego lub przeszedł istotny remont. Dlaczego? Ponieważ jak już wyjaśniliśmy namagnesowanie elementów jachtu spowodowane jest oddziaływaniem linii pola magnetycznego. Inaczej więc namagnesuje się metal znajdujący się na jachcie gdy stoi on w układzie północ południe magnetyczne a inaczej gdy stanie na zimę skierowany dziobem np. ku wschodowi. Dla tego też tabelę lub wykres dewiacji powinniśmy aktualizować co roku. Najlepiej na wiosnę aby po zimowym postoju nie okazało się, że używając zdezaktualizowanych danych zamiast poprawić „celność” naszego pływania radykalnie ją pogorszyliśmy.
Po co nam jednak znajomość dewiacji? Ponieważ jest ona niezbędna do wyznaczenia kursu. Kursu, czyli kąta, zawartego miedzy kierunkiem poruszania się jachtu a północą geograficzną (dokładniej południkiem geograficznym czyli linią łączącą północny i południowy biegun geograficzny. Ten kurs nazywamy kursem rzeczywistym KR. To ten kurs, którym jacht powinien się poruszać aby trafić do celu. Mierzymy go na mapie w skali kontowej licząc od południka geograficznego w prawo od 0 do 360°. Pomiaru dokonujemy np. przy pomocy trójkątów nawigacyjnych. Przy pomocy kompasu mierzymy natomiast kurs kompasowy (KK). Jest to kąt zawarty pomiędzy kierunkiem poruszania się jachtu a północą kompasową. Jeżeli do kursu kompasowego dodamy dewiację to otrzymamy kurs magnetyczny (KM). Jeżeli z kolei do niego dodamy deklinację to uzyskamy kurs rzeczywisty. Możemy to zobrazować graficznie na rys. 3 lub przedstawić następującym wzorem:
KK +( δ) + (d) = KR a z drugiej strony KR = KK + (d) + (δ) przy czym KK + (δ) = KM a KM + (d) = KR.
Dlaczego wartości deklinacji i dewiacji zapisujemy w nawiasach? Bo mogą one same w sobie być dodatnie lub ujemne co po podstawieniu ich do wzoru spowoduje zmianę znaku zasadniczego. NP. jeżeli d = – 5 a δ = – 3 to po podstawieniu do wzoru uzyskamy obliczenie KR = KK + (-5) + (- 3) a po zdjęciu nawiasów zmienią się znaki i KR będzie się równał KK – 5 – 3 (czysta matematyka).
Po co nam aż tyle tych kursów? Po to abyśmy mogli, uwzględniając niedokładności kompasu i zaburzenia magnetyczne Ziemi, dopłynąć do celu. Cel ten znajdujemy na mapie. Następnie przy pomocy trójkątów nawigacyjnych odczytujemy pod jakim kątem w stosunku do najbliższego południka geograficznego powinniśmy płynąć aby do niego dotrzeć To jest właśnie nasz kurs rzeczywisty. Ale teraz pojawia się problem. Jaką wartość podać sternikowi?. „Ile ma trzymać na kompasie” aby nasz jacht płynął tam gdzie chcemy czyli tym kursem rzeczywistym? Nie możemy podać samego KR bo kompas przekłamuje, bo linie pola magnetycznego ulegają zaburzeniom, bo północ magnetyczna nie pokrywa się z geograficzną. A więc wszystkie te „bo” należy uwzględnić. Trzeba po prostu przeliczyć kurs rzeczywisty na kurs kompasowy. Bo dopiero kiedy na kompasie będziemy utrzymywać odpowiednio wyliczony kurs kompasowy to jacht popłynie pierwotnie odczytanym kursem rzeczywistym. Jak dokonamy tego obliczenia? A mianowicie aby obliczyć KK wystarczy przekształcić poznany już wcześniej wzór.
Skoro KR = KK + (d) + (δ) to KK = KR – (d) – (δ). W ten sposób doszliśmy do wzoru, który jest podstawą nawigacji. Pozwala obliczyć jakim kursem nasza jednostka musi płynąć aby dotrzeć do celu.
Czy to wszystko? Niestety nie. Ponieważ jacht nie płynie prosto. Coś go cały czas spycha z drogi i nie pozwala trafić do celu. Ponad to czasami wartości dewiacji nie można odczytać z tabeli ani wykresu. Dlaczego? O tym wszystkim następnym razem.

Kpt. Krzysztof Piwnicki. 4winds szkoła żeglarstwa.

Kochani. W pierwszym tego roku numerze Jacht Marketu pragnę wszystkim czytelnikom a czytelnikom tego kącika w szczególności, złożyć najserdeczniejsze życzenia noworoczne. Abyśmy zawsze pamiętali, że są dwie rzeczy które świadczą o tym jakimi jesteśmy żeglarzami lub motorowodniakami. Tymi rzeczami są wiedza i umiejętność. Nie ustawajmy zatem w ich pogłębianiu i doskonaleniu. Wszystkiego najlepszego. Kpt. Krzysztof Piwnicki. 4winds szkoła żeglarstwa.

Zostaw odpowiedź

Twój adres e-mail nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *

Możesz użyć następujących tagów oraz atrybutów HTML-a: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>

Directory powered by Business Directory Plugin